Bijlagen

Voortgangsrapportages en jaarverslagen

Inleiding

Deze geactualiseerde voortgangsrapportage RSP/MIT biedt een compact overzicht van de actuele stand van zaken van de projecten in MIT en RSP.
Het gaat daarbij om de volgende projecten:

Projectoverzicht

Nr.

Naam

Fase

Ruimtelijk Economisch Programma Groningen (RSP-REP)

REP-regio

--

REP-Rijk

Afgerond

Regionale bereikbaarheid RSP en provinciaal MIT

1.

Aanpak Ring Zuid

Fysiek afgerond

2.

Spoor Leeuwarden-Groningen - extra sneltrein

Fysiek afgerond

3.

Spoorlijn Groningen-Veendam

Afgerond

4.

Transferia, busstations, infra Q-liners en HOV-bus

Realisatiefase

5.

Facelift noordelijke stations

Afgerond

6.

Bereikbaarheid Lauwersmeergebied

Fysiek afgerond

7.

OV-bereikbaarheid Stad

Fysiek afgerond

8.

Eindbeeld N366

Afgerond

9.

Rondweg Zuidhorn (N355) en beweegbare brug Zuidhorn

Afgerond

10.

Vervanging bruggen Aduard en Dorkwerd c.a.

Fysiek afgerond

11.

Oostelijke ringweg Groningen

Afgerond

12.

Doorfietsroute Ten Boer - Groningen

Fysiek afgerond

13.

Dynamisch verkeersmanagement

Afgerond

14.

Instandhoudingsknelpunten

Afgerond

15.

Groningen Spoorzone

Realisatiefase

16.

Ring West Verbindt

Verkenningsfase

17.

Hoofdontsluiting Leek-Roden (zie project 25)

Fysiek afgerond

18.

Verdubbeling N33 Zuidbroek-Eemshaven (Midden en Noord)

Planuitwerkingsfase c.q. Verkenning

19.

Wunderline

Realisatiefase

20.

Wegverbinding Groningen-Zuidhorn (N355)

Realisatiefase

21.

Wegverbinding Groningen-Delfzijl (N360)

Afgerond

22a.

Reactivering spoorlijn Veendam-Stadskanaal (zie project 22b.)

Realisatiefase

22b.

Nedersaksenlijn

Verkenning

23.

Bedum - oostelijke ontsluiting

Realisatiefase

24.

Doortrekken spoorlijn Roodeschool naar de Eemshaven

Afgerond

25.

Verbetering busverbinding corridor West

Fysiek afgerond

26.

Doorfietsroute Leek-Groningen

Realisatiefase

27.

Blauwe Loper

Afgerond

28.

Zwolle-Herfte

Afgerond

29.

Hoogezand Knijpsbrug en omgeving

Realisatiefase

30.

Doorfietsroute Groningen-Haren(-Zuidlaren)

Afgerond

31.

Verkeersknoop Winschoten-A7 (Blauwe Roos)

Realisatiefase

Stand van zaken Ruimtelijk Economisch Programma Groninqen (RSP-REP)

REP-regio
Het volledige budget voor het REP-Groningen (regionaal deel) van € 99,4 miljoen is vastgelegd in projecten. In totaal zijn vanuit deze middelen 28 projecten gehonoreerd met een REP-bijdrage. Van deze 28 projecten is inmiddels voor 24 projecten de subsidie vastgesteld. De resterende vier projecten zitten in principe in de fase van eindverslag en vaststelling van de subsidie. In overleg met het Rijk wordt bekeken of voor 2 projecten (Medische Isotopen en de Groninger Ondernemersregeling) nog een verlenging van de projectperiode mogelijk is.

REP-Rijk (SNN)
Bij de start van het REP is een onderscheid gemaakt in een rijksdeel en een regionaal deel. Het rijksdeel betrof majeure economische projecten die vielen binnen de kaders van het toenmalige 'Topsectorenbeleid' van het ministerie van EZK. In 2012 zijn deze REP-rijksmiddelen gedecentraliseerd naar SNN.
In totaal zijn met deze middelen 13 projecten gehonoreerd die een beroep doen op het Groningse deel van dit SNN-budget. Hiermee is het totale REP-budget bij SNN van in totaal € 63 miljoen besteed. Deze projecten zijn inmiddels allemaal afgerond en de subsidie is vastgesteld.

Stand van zaken Pakket Regionale Bereikbaarheid RSP en Provinciaal MIT
Hieronder is per project nader toegelicht wat het doel en de status is.
Nadere informatie over de financiën en planning per project staat in het overzicht na deze projectbeschrijvingen.

1. Aanpak Ring Zuid - FYSIEK AFGEROND

Probleem/doel

De zuidelijke ringweg van Groningen is het grootste knelpunt in de autobereikbaarheid van Groningen. In het RSP-ZZL en het rijks-MIRT is de 2e fase Zuidelijke Ringweg Groningen opgenomen. Het project wordt uitgevoerd onder de nieuwe naam Aanpak Ring Zuid (ARZ).

Projectdoelen:

  • goede, veilige en duurzame autobereikbaarheid van de regio Groningen
  • een goede ruimtelijke inpassing en leefbaarheid van de omgeving is uitgangspunt

Projectfase

Realisatiefase - voordracht 40/2014; voordracht 56/2014; voordracht 020-066020 ; voordracht 2020-079949

Stand van zaken januari 2026

Met de officiële opening van het Zuiderplantsoen op 13 september 2025 is het project Aanpak Ring Zuid geëindigd.
Gedurende het project werden Provinciale Staten door middel van een rapportage geïnformeerd over de voortgang van het project. Indien daar aanleiding toe was werd tussentijds een brief gestuurd. Als laatste is op 25 november 2025 de projectverantwoordingsrapportage Aanpak Ring Zuid met een brief aan de Staten aangeboden. De projectorganisatie heeft op 11 december 2025 decharge aangevraagd. De financiële decharge en daarmee volledige decharge van het project volgt zodra Rijk en regio afspraken over de bekostiging van de vaststellingsovereenkomst finale kwijting met opdrachtnemer (VOK-9) hebben gemaakt.

2. Spoor Leeuwarden-Groningen - extra sneltrein - FYSIEK AFGEROND

Probleem/doel

De huidige frequentie op de spoorlijn Groningen-Leeuwarden is onvoldoende vanuit ons beleid voor HOV, voor het realiseren van goede aansluitingen en knooppunten en om het huidige aantal reizigers en de toekomstige groei te faciliteren. Er rijden nu twee stoptreinen en één sneltrein. Om aan de vraag en ons beleid te voldoen, moeten er twee sneltreinen per uur gaan rijden naast de twee stoptreinen per uur. De huidige infrastructuur heeft hiervoor onvoldoende capaciteit. Daarnaast worden de perrons verlengd, zodat er ook langere treinen kunnen rijden.

Projectdoel:
Het realiseren van een kwaliteitssprong op het spoortraject Groningen-Leeuwarden en daarmee het verbeteren van de bereikbaarheid van de regio Groningen-Assen in het algemeen en Leeuwarden en Groningen in het bijzonder.

Projectfase

Realisatiefase - voordracht 32/2013

Stand van zaken januari 2026

Het project is fysiek maar nog niet financieel/administratief afgerond.

3. Spoorlijn Groningen-Veendam - AFGEROND

Projectfase

Afgerond en geëvalueerd, zie Voortgangsrapportage RSP-MIT 2016.

4. Transferia, busstations, infra Q-liners en HOV-bus

Probleem/doel

In Noord-Nederland is op zware vervoersrelaties waar geen spoor ligt, gekozen voor de inzet op frequent en snel hoogwaardig openbaar vervoer met de bus (HOV-bussen). Op dit moment worden Qlink en Q-liners ingezet als HOV-bussen. De Qlink en de Q-liner zijn hoogwaardige busverbindingen die sneller zijn dan regulier OV door de gestrekte routes en minder haltes. In het kader van de netwerkanalyses is aandacht besteed aan deze HOV-busverbindingen. Daaruit blijkt dat een aantal HOV-verbindingen waarop nu Q-liners rijden te kampen heeft met knelpunten die de reistijd negatief beïnvloeden. Ook is overstap tussen modaliteiten nog niet optimaal.

Projectdoel:
Het verbeteren van de kwaliteit van de HOV-bussen, onder andere door het versnellen van de Qlink en Q-liners, zodat deze kunnen concurreren met de auto voor wat betreft reistijd. Doel is verder om de overstap tussen modaliteiten te vergemakkelijken.

Projectfase

Realisatiefase - voordracht 14/2016

Stand van zaken januari 2026

Op één project na zijn alle projecten van de gelimiteerde lijst met projecten afgerond of ingetrokken: Het project Norgervaart is inmiddels in uitvoering en wordt door de provincie Drenthe in samenhang met Norgerbrug en N371 gerealiseerd.

5. Facelift noordelijke stations - AFGEROND

Projectfase

Afgerond, zie Jaarstukken 2020.

6. Bereikbaarheid Lauwersmeergebied - FYSIEK AFGEROND

Probleem/doel

Een belangrijk verkeersknelpunt in Noordwest-Groningen is de gebiedsontsluitende weg N361. De kwaliteit van de hoofdontsluiting is onvoldoende. Knelpunten zijn vooral de verkeersveiligheid op de hele route en de leefbaarheid in de dorpen die door de N361 worden doorsneden.

Projectdoel:
Zorg dragen voor een goede bereikbaarheid, verkeersveiligheid en leefbaarheid in de dorpen die door de N361 worden doorsneden.

Projectfase

Stand van zaken januari 2026

  • Doorfietsroute Groningen-Winsum:

De aanleg van de fietsroute is in de zomer van 2023 afgerond. Er zijn gebreken geconstateerd aan het beton. Onderzocht wordt met de aannemer hoe dit opgelost kan worden. Tot die tijd wordt de overlast beheerst door extra onderhoud.

  • Herinrichting N361 Winsum:

De werkzaamheden in Winsum zijn in het voorjaar van 2024 afgerond.

7. OV-bereikbaarheid Stad - FYSIEK AFGEROND

Probleem/doel

In de geactualiseerde Netwerkanalyse Regio Groningen-Assen 2030 is geconcludeerd dat de kerngebieden en de voorzieningen die voor het economisch functioneren van de regio van belang zijn, steeds slechter bereikbaar worden voor het autoverkeer. Knelpunten in de bereikbaarheid in de provincie Groningen doen zich vooral voor in de zone van de zuidelijke ringweg van Groningen, op het Zernikecomplex, nabij UMCG, bij het Hoofdstation en in de binnenstad van Groningen. De geactualiseerde netwerkanalyse concludeert dat voor het verbeteren van de bereikbaarheid van de economische kerngebieden van de regio een breed maatregelenpakket voor de auto, het openbaar vervoer, de fiets en het goederenvervoer noodzakelijk is.

Projectdoel:
Het verbeteren van de bereikbaarheid van de economische kerngebieden binnen de regio Groningen-Assen en belangrijkste eindbestemmingen in de stad Groningen voor reizigers uit de regio door middel van het kwalitatief verbeteren van het openbaar vervoer en daarnaast ook het betaalbaar houden van kwalitatief goed openbaar vervoer voor de betrokken overheden.

Projectfase

Realisatiefase - voordracht 4/2015

Stand van zaken januari 2026

Het grootste onderdeel, de busonderdoorgang op het hoofdstation, van dit project is via voordracht 4/2015 opgenomen in project 15 Spoorzone Groningen. Daarbij wordt ook het toegankelijk maken van het busstation door het verplaatsen van het busstation naar de zuidzijde van het Hoofdstation en de aansluiting van de busonderdoorgang op de Stationsweg meegenomen.
De overige onderdelen van het programma zijn uitgevoerd. Het project kan pas administratief worden afgerond, als de busonderdoorgang is gerealiseerd.

8. Eindbeeld N366 - AFGEROND

Projectfase

Afgerond, zie Jaarstukken 2024.

9. Rondweg Zuidhorn (N355) en beweegbare brug Zuidhorn - AFGEROND

Projectfase

Afgerond, zie Voortgangsrapportage RSP/MIT 2019.

10. Vervanging bruggen Aduard en Dorkwerd c.a. - FYSIEK AFGEROND

Probleem/doel

De bruggen in Aduard en Dorkwerd dienen vervangen te worden in het kader van de verbetering van het Van Starkenborghkanaal als onderdeel van de hoofdvaarweg Lemmer-Delfzijl, naar klasse Va. De bruggen zijn bovendien aan het einde van hun levensduur. Aan deze vervanging is ook de aanleg van de rondweg Aduard gekoppeld, die aansluiting krijgt op de N355.

Projectdoel:

  • verbetering Van Starkenborghkanaal;
  • goede ontsluiting van het betreffende achterland;
  • verbetering leefbaarheid/veiligheid in Aduard.

Projectfase

Realisatiefase afgerond - voordracht 30/2011 (brug Dorkwerd), voordracht 29/2014 (rondweg Aduard en aansluiting en brug Nieuwklap) en voordracht 39/2015 (brug Aduard).

Stand van zaken januari 2026

De bruggen Aduard en Dorkwerd zijn in gebruik genomen. De overdracht aan het Rijk is voltooid. De oude brug bij Aduard is in 2019 gesloopt.
De rondweg Aduard en de aansluiting Nieuwklap zijn in gebruik genomen. De oude brug bij Nieuwklap is in 2020 gesloopt. Aan de Groninger zijde is het zandlichaam van het oude tracé van de N355 afgegraven en als bouwstof weer gebruikt bij de aanleg van de rondweg Bedum en de doorfietsroute Groningen-Winsum.  De administratieve afronding (perceeloverdracht) loopt nog.
Aan de noordwestzijde moet de definitieve groenafwerking nog uitgevoerd worden. Vanwege ecologische randvoorwaarden was dit lastig te plannen. Naar verwachting wordt dit in het tweede kwartaal van 2026 afgerond.

11. Oostelijke ringweg Groningen - AFGEROND

Projectfase

Afgerond, zie Voortgangsrapportage MIT-RSP 2018.

12. Doorfietsroute Ten Boer - Groningen - FYSIEK AFGEROND

Probleem/doel

De kwaliteit van de fietsverbinding tussen Groningen en Ten Boer liet te wensen over. Vooral de aspecten aantrekkelijkheid, comfort en veiligheid waren een probleem.

Projectdoel:
Het realiseren van een aantrekkelijke, comfortabele en veilige fietsroute tussen Ten Boer - Groningen, volgens de uitgangspunten van een Doorfietsroute. Met de aanleg van een doorfietsroute moet de verkeersveiligheid voor (brom)fietsers worden verbeterd en het fietsgebruik gestimuleerd.

Projectfase

Realisatiefase - voordracht 70/2015

Stand van zaken januari 2026

Met het besluit over voordracht 70/2015 hebben Provinciale Staten ingestemd met het tracé, besloten tot realisatie van dit project en het realisatiebudget beschikbaar gesteld. Inmiddels is het gedeelte op de Stadsweg gerealiseerd. De realisatie van de zogenoemde Vorktand Zuid is in voorbereiding. In 2018 zijn de gesprekken om te komen tot grondaankoop opgestart. In 2020 heeft het concept-bestemmingsplan ter inzage gelegen en in november 2021 is het nieuwe bestemmingsplan vastgesteld. Tijdens de mondelinge behandeling van de gerechtelijke onteigeningsprocedure is alsnog principe-overeenstemming bereikt over een minnelijke aankoop en huur van een tijdelijk werkterrein. Eind 2025 is het laatste deel van het fietspad opgeleverd en overgedragen aan de gemeente Groningen.

13. Dynamisch verkeersmanagement - AFGEROND

Probleem/doel

Het zal zeker tot de realisatie van de Ring West duren voordat alle voorgenomen maatregelen aan de ringwegen van Groningen voltooid zijn. Tot die tijd schiet de capaciteit van de ringwegen tekort. Bij calamiteiten kunnen weggebruikers maar moeizaam geïnformeerd worden en zoeken mensen op goed geluk andere routes. In het bijzonder tijdens de ombouw van de zuidelijke ringweg is verkeersmanagement noodzakelijk als één van de maatregelen om Groningen bereikbaar te houden. Ook daarna vergroot verkeersmanagement de robuustheid van de ringwegen.

Projectdoel:
Verkeersmanagement zorgt ervoor dat de capaciteit van de weg optimaal benut wordt. Dat gebeurt door aanpassingen op het wegennet en door weggebruikers te informeren over mogelijke vertragingen en te sturen via alternatieve routes. Allemaal met het doel weggebruikers in staat te stellen snel en veilig van a naar b te reizen.

Projectfase

Realisatiefase - voordracht 18/2013 (Groningen Bereikbaar) en voordracht 51/2013 (Basispakket Verkeersmanagement); voordracht 29/2016 (ITS/Vervolg Beter Benutten)

Stand van zaken januari 2026

De samenwerkingsorganisatie Groningen Bereikbaar is actief en zorgt via afstemming van planningen, communicatie en de inzet van mobiliteitsmanagement en verkeersmanagement dat wegwerkzaamheden zo min mogelijk extra hinder veroorzaken. In 2025 is een nieuwe bestuursovereenkomst ondertekend, waarmee de werkzaamheden van Groningen Bereikbaar zijn aangepast en tot en met 2027 zijn geregeld.

14. Instandhoudingsknelpunten - AFGEROND

15. Groningen Spoorzone

Probleem/doel

Om tegemoet te komen aan de wensen van de treinreizigers en om de uitbreiding van treinverkeer rond Groningen mogelijk te maken, zijn forse ingrepen nodig aan het spoor en het Hoofdstation. Hiervoor hebben de gemeente, de provincie, het Rijk, spoorinfrastructuurbeheerder ProRail en NS de handen ineengeslagen. Dit project heet Groningen Spoorzone.

Het project Groningen Spoorzone bestaat onder meer uit forse aanpassingen aan sporen en perrons en het aanleggen van een voetgangerstunnel op het Hoofdstation. Hier komt ook een busonderdoorgang onder de sporen door. Er komt een fietstunnel tussen het stadsbalkon en de zuidkant van het Hoofdstation. Onder de voetgangerstunnel komt een ondergrondse fietsenstalling. Ook wordt het busstation van de noordzijde van het station naar zuidzijde verplaatst. Het opstelterrein wordt verplaatst naar ‘de Vork’. Dat is het gebied in de splitsing van de sporen richting Winschoten en Zwolle, net in de gemeente Haren. Er komt een vierde spoor tussen Groningen Hoofdstation (HS) en station Groningen Europapark en dat station krijgt er een zijperron bij.

Projectdoel:
Realiseren vernieuwd hoofdstation waarin Groningen HS gaat functioneren als knoopstation waarbij alle gestelde uitgangspunten vanuit het Programma Spoorplan Noord-Nederland en de HOV-visie Regio Groningen-Assen worden meegenomen.

Projectfase

Realisatiefase - voordracht 4/2015

Stand van zaken januari 2026

Het nieuwe opstelterrein De Vork, de aanleg van het landschapspark, het vierde spoor tussen Europapark en het Hoofdstation en een derde perron bij station Europapark, zijn inmiddels gereed en in gebruik genomen. Ook de werkzaamheden voor de aanpassing van het Hoofdstation zijn begonnen.
De aannemer werkt volgens een nieuwe planning en daarbij houdt hij zo goed mogelijk rekening met belangrijke momenten zoals beschikbare treinvrije periodes, de doorkoppeling, de oplevering van het station en de start van de gebiedsontwikkeling aan de zuidzijde. De grote treinvrije periode (TVP) van 64 dagen is succesvol afgerond. Daarna waren de nieuwe lay-out van de sporen en de reizigerstunnel operationeel. Op dit moment wordt er druk gewerkt aan de afronding van de busonderdoorgang en nieuwe busstation aan de zuidzijde. Deze zijn medio juni 2026 gereed. Afronding project wordt verwacht medio 2027 (onder voorbehoud van voortgang fietstunnel).

16. Ring West Verbindt

Probleem/doel

De ringweg van Groningen kent in toenemende mate verkeersafwikkelingsproblemen en behoort tot de minder veilige wegen in onze provincie. De ringweg heeft een belangrijke functie voor het doorgaande, regionale en stedelijke verkeer. Het Rijk, de provincie en de gemeente Groningen hebben de ambitie de ringweg, als belangrijke drager van het verkeerssysteem van de stad, ongelijkvloers te maken. Met de woningbouwopgave, voortvloeiend uit het verstedelijkingsakkoord met het Rijk, zal de bereikbaarheid, veiligheid en leefbaarheid verder onder druk komen te staan. De ombouw van de westelijke ringweg (Ring West) is een belangrijke voorwaarde voor het welslagen van deze ruimtelijke ontwikkelingen en het borgen van de veiligheid, bereikbaarheid, maar ook nadrukkelijk de leefbaarheid en verbinding met de stad.
Er wordt rekening gehouden met een bijdrage van € 38,77 miljoen uit het MIT aan dit project.

Projectdoel:
Verbetering van de doorstroming, verkeersveiligheid en leefbaarheid in en tussen de wijken door een duurzame en ongelijkvloerse westelijke ringweg.

Projectfase

Verkenning - voordracht 3/2009; voordracht 34/2020

Stand van zaken januari 2026

Sinds september 2020 werken wij samen met de gemeente Groningen aan de verkenning van het project Ring West Verbindt. Het betreft een verkenning met een hoge ambitie en een brede projectscope, te weten een deels tot geheel verdiepte ligging op bestaand tracé met verbetering van het aanliggende en kruisende fietsnetwerk, een hoogwaardige ruimtelijke inpassing en duurzame uitwerking op met name het gebied van energiebesparing, energietransitie en klimaatadaptatie.
Gezien het hoge ambitieniveau is een nadrukkelijke opgave van het project om externe financiering te vinden.
In het BO MIRT van november 2022 is door de minister het besluit genomen om - onder meer - € 82 miljoen inclusief btw beschikbaar te stellen voor maatregelen gericht op de ontsluiting van de Westflank (waaronder de Ring West) die voortkomen uit een door Rijk en regio gezamenlijk uit te voeren MIRT-onderzoek Westflank.
Het MIRT-onderzoek Westflank Groningen, met als sluitstuk de Ontwikkelagenda, is eind 2024 inhoudelijk afgerond en is op 23 april 2025 met besluit 08-2025 door uw Staten vastgesteld. De Ontwikkelagenda beschrijft de strategische keuzes voor de gebiedsgerichte ontsluiting van de westflank van de stad Groningen en bevat specifieke maatregelen voor Ring West Verbindt en het bijbehorende proces. In vervolg hierop wordt de verkenning Ring West Verbindt momenteel geactualiseerd. Deze verkenningsfase loopt tot de tweede helft van 2026 waarbij ook een planuitwerkingsbesluit wordt voorbereid voor een gefaseerde aanpak van de westelijke ringweg Groningen. Dit maakt dat we rekening houden met realisatie in de periode 2028-2035.

17. Hoofdontsluiting Leek-Roden - FYSIEK AFGEROND (zie project 25)

Projectfase

Dit project is ondergebracht bij project 25 Verbetering busverbinding corridor West.

18. Verdubbeling N33 Zuidbroek-Appingedam-Eemshaven (Midden en Noord)

Probleem/doel

In Noordoost-Groningen doen zich ontwikkelingen voor die relevant zijn voor de eisen die gesteld worden aan de bereikbaarheid van het gebied. De situatie met krimp, economische tegenwind en aardbevingen zet de leefbaarheid zwaar onder druk. De provincie Groningen wil de vitaliteit van het gebied versterken en daarom in het gebied investeren. Een van de aspecten daarbij is een goede ontsluiting. Bereikbaarheid is een belangrijke vestigingsvoorwaarde voor werkgelegenheid, voorzieningen en bevolking. Bereikbaarheid richting Duitsland en naar bestemmingen in het zuiden/oosten van het land wordt geboden via de N33. Onze investering in de verdubbeling van de N33 tussen Zuidbroek en Assen was daarin een eerste stap. Verdubbeling van de N33 vanuit Noordoost-Groningen tot Zuidbroek is de tweede stap. Onze keuze voor een klaverblad bij Zuidbroek liep daarop vooruit.
De verdubbeling van de N33 tussen Appingedam en Zuidbroek moet ertoe leiden dat Noordoost-Groningen ten volle kan profiteren van de verdubbeling van de N33 ten zuiden van Zuidbroek en van de aanwezigheid van de A7.

Projectdoel:
Het verbeteren van de bereikbaarheid van de Eemsdelta en het verbeteren van de verkeersveiligheid door verdubbeling van het weggedeelte Zuidbroek-Appingedam.

Projectfase

N33 Midden: Planuitwerking - Startbeslissing minister IenM d.d. 26 augustus 2015; voordracht 46/2018 ; voordracht 2020-079949 (Aanpak Ring Zuid).
N33 Noord: Verkenning

Stand van zaken januari 2026

Het kabinet heeft op 25 april 2023 bekend gemaakt via Nij Begun € 395 miljoen beschikbaar te stellen voor de verbreding van de N33 van Zuidbroek tot de Eemshaven (inclusief oplossing voor oeververbinding Eemskanaal), in aanvulling op de hiervoor al door de regio gereserveerde middelen.
Het MIRT-onderzoek N33 Noord is in 2025 afgerond. De resultaten zijn besproken in het BO-MIRT van 7 januari 2026. De onderzoeksresultaten dienen als input voor de Startbeslissing MIRT-Verkenning N33 Noord. Die MIRT-Verkenning N33 Noord wordt naar verwachting in 2028 afgerond.
In hetzelfde BO-MIRT zijn financiële afspraken gemaakt over de N33 Midden, onder voorbehoud van instemming van Provinciale Staten. Ook is afgesproken dat een plan van aanpak wordt opgesteld voor de herstart van de N33 Midden. Het borgen van samenhang (procesmatig, verkeerskundig en planologisch) met de N33 Noord vormt onderdeel hiervan. Het reeds uitgewerkte Ontwerp Tracébesluit is uitgangspunt voor deze herstart.

19. Wunderline

Probleem/doel

Het project Wunderline is gericht op de sociaal-economische ontwikkeling van de noordelijke grensregio. Middel hiervoor is de kwaliteitsverbetering (verkorten van de reistijd en verhogen comfort) van het spoor Groningen-Bremen, onderdeel van de Amsterdam-Hamburg corridor. Totdat de Friesenbrücke kapot is gevaren reed er elk uur een trein tussen Groningen en Leer met een overstap in Leer op de trein naar Bremen. De reistijd daarvan bedraagt 2:43 uur. Het project verbindt belangrijke economische en sociale gebieden op een Europese schaal en biedt kansen voor duurzaam en innovatief transport. Het project vergemakkelijkt kennis- en cultuuruitwisseling in het Noorden en is een katalysator voor de economie en werkgelegenheid.

Projectdoel:
Een snelle en directe spoorverbinding Groningen-Bremen. Dit is mogelijk door het realiseren van een grote kwaliteitsimpuls op het traject Groningen- Oldenburg-Bremen door bijvoorbeeld verkorten reistijd door de gemiddelde snelheid te verhogen, de overstap in Leer te verkorten en op termijn op te heffen en/of door het toevoegen van een extra trein.

Projectfase

Realisatiefase - voordracht 50/2018 , voordracht IJkmoment bouwstap 1 (2020-091891) , brief d.d. 29-09-2022 herorïëntatie bouwstap 1.

Stand van zaken januari 2026

In 2019 is met Nedersaksen en Bremen afgesproken om in drie bouwstappen de reistijd per trein tussen Groningen en Bremen te verkorten, met als einddoel een directe internationale treinverbinding zonder overstap in Leer.
Bouwstap 1 herstelt de verbinding Groningen–Leer en verkort de reistijd met circa 17 minuten door snelheidsverhogingen, spoorvernieuwing in Duitsland, nieuwe stations in Bunde en Ihrhove en de realisatie van de Friesenbrücke. Daarnaast wordt gewerkt aan verbetering van ketenmobiliteit en grensoverschrijdende ticketing. Aan Nederlandse zijde zijn alle infrastructuurmaatregelen gerealiseerd. Aan Duitse kant worden de inframaatregelen in het voorjaar van 2026 afgerond. De geplande ingebruikname is zomer 2026. Reizigers naar Bremen moeten dan nog overstappen in Leer.
Voor bouwstap 2/3 is momenteel geen financiering beschikbaar door kostenstijgingen en eerdere budgetonttrekkingen. Daarom wordt gewerkt aan een herijking, inclusief een sobere variant en een aangepaste, realistische planning; realisatie in 2030 is niet haalbaar.

20. Wegverbinding Groningen-Zuidhorn (N355)

Probleem/doel

Op deze gebiedsontsluitingsweg A is met name in de ochtend- en avondspits in toenemende mate sprake van verkeersafwikkelingsproblemen (auto en OV). In 2006 is een pakket van maatregelen vastgesteld. Deze zijn om financiële redenen gefaseerd. De maatregelen voor het fietsverkeer en openbaar vervoer zijn inmiddels uitgevoerd, maatregelen voor gemotoriseerd verkeer niet. Uit de in 2014 geactualiseerde verkenning komt naar voren dat zich nog steeds problemen op het vlak van doorstroming en verkeersveiligheid voordoen. Naar aanleiding van de conclusies uit de planuitwerkingsfase hebben Provinciale Staten een realisatiebesluit genomen om eerst fase 1 (traject Groningen-Nieuwklap) te realiseren.

Projectdoel:
Met de aanpak van de wegverbinding N355 Groningen-Zuidhorn willen wij de doorstroming en verkeersveiligheid verbeteren.

Projectfase

Planuitwerkingsfase - voordracht 3/2015 (afgerond);
Realisatiefase (tijdelijke VRI Slaperstil) - voordracht 84/2016 (afgerond);
Realisatiefase (fase 1 Groningen-Nieuwklap) - voordracht 34/2018 ; Statenvoorstel 2025-166446

Stand van zaken januari 2026

In 2023 zijn de uitgangspunten en doelen van het project herijkt. Dit mede naar aanleiding van de verwachte verkeerseffecten als gevolg van de grootschalige woningbouwontwikkelingen aan de westflank van de stad Groningen.
In vervolg op de herijking N355 en het MIRT-onderzoek Westflank Groningen hebben uw Staten op 17 december 2025 met besluit 45-2025 , een aangepast Realisatiebesluit voor de N355 Fase 1 genomen waarin de maatregelen uit het MIRT onderzoek integraal zijn verwerkt. Aansluitend wordt gestart met de planologische procedure en de contractvoorbereiding. De grondverwerving voor gronden met opstallen is in volle gang. Realisatie is gepland in de periode 2028-2030.

21. Wegverbinding Groningen-Delfzijl (N360) - AFGEROND

Projectfase

Project afgerond, zie Voortgangsrapportage RSP/MIT bij Jaarstukken 2023.

22a. Reactivering spoorlijn Veendam-Stadskanaal (zie project 22b.)

Probleem/doel

In de Veenkoloniën is behoefte aan een spoorverbinding tussen Veendam en Stadskanaal om de vitaliteit van dit gebied te behouden en te versterken. De lijn Zuidbroek-Veendam is in 2011 als eerste stap op de corridor al gereactiveerd en is een groot succes: het aantal reizigers per trein is hoger dan (op grond van het vroegere aantal busreizigers) werd verwacht. Voor Stadskanaal (en omgeving) wordt eenzelfde succes van het spoor verwacht. Hiertoe is in het Convenant Regiospecifiek Pakket Zuiderzeelijn ook een bedrag opgenomen om de spoorlijn tot Stadskanaal te reactiveren.

Projectdoel:
Bieden van een goede treinverbinding tussen Stadskanaal en Groningen in beeld is die bijdraagt aan de regionale ontwikkeling en ontsluiting van Oost-Groningen.

Projectfase

Realisatiefase - voordracht (2019-020233) ; Statenvoorstel (2025-165637)

Stand van zaken januari 2026

Op 27 mei 2019 hebben Provinciale Staten het besluit genomen om de spoorlijn te reactiveren, echter waren toen niet alle projectstappen samen met ProRail al doorlopen. ProRail heeft de voorkeursoplossing van de provincie uitgewerkt en rond de zomer 2022 is een voorkeursbeslissing genomen. In 2023 is de planvorming verder uitgewerkt. Met betrekking tot het verschil in het beschikbaar gestelde realisatiebudget in 2019 en de ingeschatte investeringskosten uit de verkenning is met het Rijk gesproken over aanvullende financiële middelen (€ 85 miljoen incl. btw vanuit Nij Begun).
In 2025 is de Nedersaksenlijn prominent in beeld gekomen en is het benodigd budget voor de realisatie gereserveerd door het Rijk. De MIRT-verkenning is inmiddels gestart. Door de Nedersaksenlijn is het logisch dat het project Reactivering spoorlijn Veendam-Stadskanaal opgaat in de Nedersaksenlijn. Eind 2025 is aan Provinciale Staten het intrekken van het realisatiebesluit voorgelegd om Veendam-Stadskanaal op te laten gaan in het project Nedersaksenlijn en hebben Provinciale Staten hiermee ingestemd.

22b. Nedersaksenlijn

Probleem/doel

In het MIRT-onderzoek Nedersaksenlijn (2024) concluderen Rijk en regio dat de aanleg van de Nedersaksenlijn een krachtige impuls geeft aan de ruimtelijk-economische en sociaal maatschappelijke ontwikkeling van de regio, passend bij het karakter van het gebied. Sociale en economische structuren worden versterkt, investeringen nemen toe en de grensoverschrijdende samenwerking wordt verbeterd. De lijn vormt een structurerend project voor de ruimtelijke dynamiek in het gebied.

Projectdoel:
Het verbeteren van de brede welvaart en de bereikbaarheid in Zuidoost-Groningen, en breder in het gebied tussen Groningen en Twente/Zwolle.

Projectfase

Verkenning -  Statenvoorstel (2025-165637)

Stand van zaken januari 2026

De startbeslissing van de minister van IenW in 2025 markeert de formele start van de MIRT-verkenning Nedersaksenlijn. Het doel van deze verkenning is om de verschillende opties voor het verbeteren van de spoorbereikbaarheid tussen Groningen, Stadskanaal, Emmen en Twente/Zwolle te verkennen. Het gaat daarbij onder meer om inpassing van het tracé, de uitwerking en ontsluiting van stations en de optimale dienstregelingen.
Parallel aan de MIRT-verkenning wordt een Verkenning Gebiedsontwikkeling Nedersaksenlijn uitgevoerd. Dit wordt uitgewerkt door de betrokken provincies (Groningen, Drenthe en Overijssel) en het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO), met actieve betrokkenheid van dertien gemeenten en de ministeries van EZK, BZK en IenW. De verkenning Gebiedsontwikkeling Nedersaksenlijn draait om de ruimtelijke, economische en sociale uitwerking en impact van de Nedersaksenlijn, met het versterken van de brede welvaart als rode draad. De Verkenning Gebiedsontwikkeling geeft input voor de MIRT-verkenning en vice versa.
Eind 2025 hebben Provinciale Staten besloten het project Veendam-Stadskanaal op te laten gaan in het project Nedersaksenlijn. Ook hebben de Staten een reserveringsbesluit genomen waarbij het resterende budget voor de reactivering spoorverbinding Veendam-Stadskanaal wordt gereserveerd voor de realisatie van de Nedersaksenlijn.

23. Bedum - oostelijke ontsluiting

Probleem/doel

Vrachtverkeer (met name van de zuivelfabriek) zorgt in toenemende mate voor leefbaarheids- en verkeersveiligheidsproblemen in het dorp Bedum. Door de aanleg van de oostelijke ontsluitingsweg Bedum ontstaat een rechtstreekse aansluiting van de Eemshavenweg (N46) naar de zuivelfabriek, waardoor het dorp Bedum wordt ontlast.

Projectdoel:
Verbeteren verkeersveiligheid en leefbaarheid in Bedum.

Projectfase

Realisatiefase - voordracht 83/2016

Stand van zaken januari 2026

Het project is technisch afgerond en overgedragen aan de beheerder. Er moeten kleine voorbereidende werkzaamheden worden verricht ter voorbereiding op de verkoop van de overtollige gronden. De procedure voor verkoop wordt in het voorjaar 2026 opgestart. De gronden dienen in het najaar overgedragen te zijn aan de nieuwe eigenaren waarmee in 2026 het project volledig wordt afgerond.

24. Doortrekken spoorlijn Roodeschool naar de Eemshaven - AFGEROND

Projectfase

Afgerond, zie Voortgangsrapportage RSP/MIT bij Jaarstukken 2021.

25. Verbetering busverbinding corridor West - AFGEROND

Probleem/doel

De westcorridor van Groningen (richting Leek en Roden) is de enige corridor die niet ontsloten is door spoor. De mogelijk beschikbare budgetten maken dat een spoor- of tramverbinding niet reëel is. Het verbeteren van de busverbinding op deze corridor is de enige (resterende) kans om het openbaar vervoer op deze corridor vorm te geven.

Projectdoel:
Het optimaliseren van het OV op de westelijke corridor. Dit zal vormgegeven worden door optimalisatie van de busverbinding.
Hoofddoel hierbij is verbeteren van de reistijd (reistijdwinst boeken), het verbeteren van de betrouwbaarheid (met name in de spits), het vergroten van de toekomstbestendigheid, het verbeteren van de informatievoorziening (middels hoge DRIS-dichtheid) en de haltekwaliteit. Daarnaast zal gekeken worden naar overige bushaltes op de westelijke corridor (bijvoorbeeld behoefte aan fietsstalling en parkeergelegenheden).

Projectfase

Realisatiefase - voordracht 4/2014 en voordracht 43/2015

Stand van zaken januari 2026

Het project is administratief afgerond.

26. Hoogwaardige fietsverbinding Leek-Groningen

Probleem/doel

De kwaliteit van de fietsverbinding tussen Leek en Groningen laat te wensen over. Onder meer de verkeersveiligheid, comfort en aantrekkelijkheid zijn een probleem. Fietsers maken nu gebruik van grotendeels dezelfde infrastructuur als het overige verkeer.

Projectdoel:
Ontwikkelen van een hoogwaardige fietsverbinding om daarmee het gebruik van de (elektrische) fiets tussen Leek en Groningen te stimuleren en de verkeersveiligheid te verbeteren.

Projectfase

Realisatiefase - voordracht 2019-097400

Stand van zaken januari 2026

De uitvoering van de brug over Munnikesloot in deelgebied C (Hooilanden tussen Lettelbert en Matsloot) is in juli 2025 afgerond. De ontwerpen voor deelgebieden A, B, C en E zijn in het voorjaar 2025 aanbesteed en momenteel in uitvoering. Verwachte afronding van de deelgebieden A, B, C en E is in april 2026. Deelgebied D was in 2024 al klaar. De doorfietsroute wordt vrijdag 29 mei 2026 feestelijk geopend.

27. Blauwe Loper - AFGEROND

Projectfase

Project afgerond, zie Voortgangsrapportage RSP/MIT bij Jaarstukken 2023.

28. Zwolle-Herfte - AFGEROND

Projectfase

Project afgerond, zie Voortgangsrapportage RSP/MIT bij Jaarstukken 2023.

29. Hoogezand Knijpsbrug en omgeving

Probleem/doel

Hoogezand-Sappemeer is met infrastructuur als het Winschoterdiep, de spoorlijn Groningen-Veendam-Leer (D), de A7 en Hoofdstraat/ Meint Veningastraat van oudsher oost-west georiënteerd. Gelijktijdig heeft Hoogezand-Sappemeer, met bijna 35.000 inwoners, maar een beperkt aantal noord-zuid verbindingen die intensief gebruikt worden.
Hierdoor ontstaan flinke doorstromingsproblemen waarbij de noord-zuidverbindingen bij de Rengersbrug en in het bijzonder Knijpsbrug in het oog springen.

Projectfase

Verkenningsfase - voordracht 30/2016 ;
Planuitwerkings- en realisatiefase - voordracht 2020-114506 .

Stand van zaken januari 2026

Voor de locatie 2 (Rengersbrug) is de realisatie uitgevoerd gelijktijdig met groot onderhoud van de N386. Voor de overige drie locaties hebben Provinciale Staten op 3 februari 2021 een planuitwerkings- en realisatiebesluit genomen. De samenwerkingsovereenkomst is door de drie partijen ondertekend. Op verzoek van de gemeente is locatie Kerkstraat on-hold gezet. Locatie Zwedenbrug is voorjaar 2022 gerealiseerd. Ondertussen is duidelijk dat Rijkswaterstaat niet instemt met een verdubbelde afrit in combinatie met een kruisend fiets- en voetpad. De aanpassingen op het provinciaal areaal zijn in het najaar 2024 uitgevoerd. Rijkswaterstaat en provincie zijn nog in gesprek over de werkzaamheden aan afrit 41.  

30. Doorfietsroute Groningen-Haren(-Zuidlaren) - AFGEROND

Projectfase

Afgerond, zie Voortgangsrapportage RSP/MIT, Rekening 2019.

31. Verkeersknoop Winschoten-A7 (Blauwe Roos) - FYSIEK AFGEROND

Probleem/doel

De verkeersknoop Winschoten-A7 heeft een belangrijke ontsluitingsfunctie voor Winschoten en het Oldambt. Uit diverse onderzoeken is gebleken dat de doorstroming op het gedeelte tussen de rotondes en ten zuiden van de rotonde Beertsterweg-Oostelijke Rondweg te wensen overlaat, mede als gevolg van de beweegbare brug over het Winschoterdiep (Beertsterbrug).

Projectfase

Realisatiefase - Statenvoorstel 2024-014145

Stand van zaken januari 2026

In 2024 is een realisatiebesluit genomen over de volgende maatregelen:

  • Ombouwen noordelijke rotonde tot turborotonde;
  • Bypass noordelijke rotonde (Groningen-Winschoten);
  • Aanpak Mobiliteitsmanagement Groningen Bereikbaar;
  • Onderzoek spitsuursluiting recreatievaart;
  • Twee jaar na realisatie maatregelen wordt er een evaluatie uitgevoerd met de betrokken partijen.
  • Er heeft een scope-uitbreiding plaatsgevonden met toevoegen groot onderhoud van wegvak en Beertsterbrug en enkele infra-aanpassingen aan de Rozenbladrotonde, om hiermee de gehele entree van Winschoten tegelijkertijd aan te pakken.

Eind 2024 is de uitvoering gestart. Het project is in het najaar van 2025 opgeleverd.

Financieel overzicht projecten RSP/MIT

Nr.

Projecten

Bedrag RSP prijspeil 2025 (x € mln.)

Bedrag MIT
prijspeil 2025
(x € mln.)

Totaalbedrag
prijspeil 2025
(x € mln.)

Gerealiseerd
t/m 2025
(x € mln.)

Aangegane
verplichtingen
(x € mln.)

Verkenning

Planuitwerking

Realisatie

1.

Aanpak Ring Zuid

877,4

877,40

842,3

1,1

Afgerond

Afgerond

Afgerond

2.

Spoor Leeuwarden-Groningen - extra sneltrein

73,4

73,40

71,2

0,2

Afgerond

Afgerond

Afgerond

3.

Spoor Groningen-Veendam

17,1

17,10

17,1

0

Afgerond

Afgerond

Afgerond 

4.

Transferia, busstations, infra Q-liners en HOV-bus

49,6

49,60

49,5

Afgerond

Afgerond

2011-2025

5.

Facelift noordelijke stations

5,7

5,70

5,7

0

Afgerond

Afgerond

Afgerond

6.

Bereikbaarheid Lauwersmeergebied

51,9

51,90

49,8

0,3

Afgerond

Afgerond

Afgerond

7.

OV-bereikbaarheid Stad

10,2

10,2

10,2

0

Afgerond

Afgerond

2013-2025

8.

Eindbeeld N366

19,0

19,0

17,5

0

Afgerond

Afgerond

Afgerond

9.

Rondweg Zuidhorn (N355) en beweegbare brug Zuidhorn

4,5

4,5

4,5

0

Afgerond

Afgerond

Afgerond 

10.

Vervanging bruggen Aduard-Dorkwerd c.a.

17,0

17,0

15,5

0

Afgerond

Afgerond

Afgerond 

11.

Oostelijke ringweg Groningen

0,7

0,7

0,4

0

Afgerond

Afgerond

Afgerond 

12.

Doorfietsroute Ten Boer - Groningen

2,0

2,0

2,1

0

Afgerond

Afgerond

Afgerond

13.

Dynamisch verkeersmanagement

11,3

11,3

9,9

0

Afgerond

Afgerond

Afgerond

14.

Instandhoudingsknelpunten

13,1

13,1

12,5

0

Afgerond

Afgerond

Afgerond

15.

Groningen Spoorzone

239,5

4,9

244,4

220,8

23,6

Afgerond

Afgerond

2016-2027

16.

Ring West Verbindt

25,5

25,5

0,3

0,0

2020-2026

2026-2028

2028-2035

17.

Hoofdontsluiting Leek-Roden (zie 25. Verbetering busverbinding corridor West)

18.

Verdubbeling N33 Zuidbroek-Appingedam-Eemshaven (Midden en Noord)

1,1

27,6

28,7

10,3

18,4

Afgerond

2018- 2028

p.m.

19.

Wunderline

42,2

4,0

46,2

41,2

3,0

Afgerond

Afgerond

2018-p.m.

20.

Wegverbinding Groningen-Zuidhorn (N355)

8,6

8,6

8,6

0,0

Afgerond

Afgerond

2026 - 2030

21.

Groningen-Delfzijl (N360)

3,5

3,5

3,6

0,0

Afgerond

Afgerond

Afgerond

22a.

Reactivering spoorlijn Veendam-Stadskanaal (zie 22b. Nedersaksenlijn)

Afgerond

Afgerond

Zie 22b

22b.

Nedersaksenlijn

64,3

8,5

71,4

5,1

4,5

2025-2028

p.m.

p.m.

23.

Bedum - oostelijke ontsluiting (onderdeel 6. Bereikbaarheid Lauwersmeergebied)

14,0

14,0

14,0

0,0

Afgerond

Afgerond

2016-2026

24.

Doortrekken spoorlijn Roodeschool-Eemshaven

6,2

6,2

5,4

0,8

Afgerond

Afgerond

Afgerond 

25.

Verbetering busverbinding corridor West

7,7

2,1

9,8

5,5

4,3

Afgerond

Afgerond

Afgerond 

26.

Doorfietsroute Leek-Groningen

7,8

7,8

7,8

0,0

Afgerond

2016-2020

2020-2026

27.

Blauwe Loper

4,6

4,6

4,6

0,0

Afgerond

Afgerond

Afgerond

28.

Zwolle-Herfte

10,0

10,0

10,0

0,0

Afgerond

Afgerond

Afgerond

29.

Hoogezand Knijpsbrug en omgeving

1,5

1,5

1,5

0,0

2016-2020

2020-2021

2021-2025

30.

Doorfietsroute Groningen-Haren(-Zuidlaren)

0,9

0,9

0,9

0,0

Afgerond

Afgerond

Afgerond 

31.

Verkeersknoop Winschoten - A7 (Blauwe Roos)

0,9

0,9

0,9

0

Afgerond

Afgerond

2024-2025

Totaal 

1.464,1

174,0

1.636,7

1.448,7

56,0

 

Overzicht RSP-projecten: Voornaamste risico's per project

Generieke risico's
De volgende risico’s zijn momenteel voor alle projecten van toepassing:

  • Vertraging door stagnerende grondverwerving;
  • Kans op vertraging en/of extra kosten als gevolg van de coronapandemie en personeelsschaarste;
  • Stijgende grondstof- en energieprijzen door de oorlog in Oekraïne.

In de risicoreservering van de projecten houden we hier ook rekening mee.

Voor het RSP-programma geldt in zijn algemeenheid dat kostenstijgingen als gevolg van bijvoorbeeld onvoorziene omstandigheden en wijziging van de scope van projecten binnen het beschikbare RSP-budget moeten worden opgevangen.

Onderdeel RSP

Trekker

(Voornaamste) overige partijen

Risico

Concrete Projecten (CP)

Aanpak Ring Zuid   
(A7 zuidelijke ringweg Groningen fase 2)

RWS

provincie Groningen, gemeente Groningen en Combinatie Herepoort

  • Geen bijzondere risico's meer, project is fysiek afgerond.

Spoor Leeuwarden-Groningen

provincies Groningen en Fryslân

gemeenten en ProRail

  • Geen bijzondere risico's meer, project is fysiek afgerond.

Infra Q-liners en HOV-bus /    
Transferia en busstations

provincie

gemeenten, Rijk, Regio Groningen-Assen

  • Geen financiële risico’s; bijdragen per project zijn gemaximeerd.

Projecten Regionaal Mobiliteitsfonds (RMF)

Groningen Spoorzone

provincie

gemeente Groningen, ProRail, NS, Rijk

  • Het niet halen van treinvrije periodes
  • Druk op de uitvoeringskosten
  • Technisch inhoudelijke risico's

Bedum - oostelijke ontsluiting

provincie

gemeente Bedum, Friesland Campina Domo, ProRail, ministerie IenW

  • Geen bijzondere risico’s meer, project zit in afronding

N33 Midden en Noord

provincie en RWS

ministerie IenW, provincie en gemeenten

  • Vertraging als gevolg van regelgeving stikstof
  • Ambities duurzaamheid en vergroening niet kunnen waarmaken
  • Budget en planning staan onder druk
  • Draagvlak omgeving vasthouden, onzekerheid doordat betrokkenen niet weten waar ze aan toe zijn

Wunderline

provincie

ProRail, ministerie IenW, Duitse partners

  • Rondkomen financiering in Nederland en Duitsland voor bouwstap 2
  • Baanstabiliteit
  • Dekking exploitatie van de Wunderline
Deze pagina is gebouwd op 05/20/2026 13:35:41 met de export van 05/20/2026 13:09:19